Jeremiasz i kryzys

Kryzys - rozstrzygać decydować, odsiewać… 

To nie katastrofa - to punkt decyzji …

Słowo to pojawia się w następujących miejscach w ew. Jana:

1. Jana 3,19 – "A sąd polega na tym, że światło przyszło na świat, lecz ludzie bardziej umiłowali ciemność aniżeli światło..." (słowo występuje tu w mianowniku: hē krisis).
2. Jana 5,22 – "Ojciec bowiem nie sądzi nikogo, lecz cały sąd przekazał Synowi".
3. Jana 5,24 – "...kto słucha słowa mego i wierzy Temu, który Mnie posłał, ma życie wieczne i nie idzie pod sąd, lecz ze śmierci przeszedł do życia".
4. Jana 5,27 – "Dał Mu władzę wykonywania sądu, ponieważ jest Synem Człowieczym".
5. Jana 5,29 – "...ci, którzy czynili dobro, wejdą na zmartwychwstanie życia; odpowiednio ci, którzy czynili zło, na zmartwychwstanie sądu [potępienia]".
6. Jana 5,30 – "...Jak słyszę, tak sądzę, a sąd mój jest sprawiedliwy..." (występuje w mianowniku: hē krisis).
7. Jana 7,24 – "Nie sądźcie z zewnętrznych pozorów, lecz wydajcie wyrok [dosł. osądźcie sądem] sprawiedliwy".
8. Jana 8,16 – "A jeśli nawet Ja sądzę, to sąd mój jest prawdziwy..." (występuje w mianowniku: hē krisis).
9. Jana 12,31 – "Teraz odbywa się sąd nad tym światem. Teraz władca tego świata zostanie precz wyrzucony" (występuje w mianowniku: krisis).
10. Jana 16,8 – "On zaś [Pocieszyciel], gdy przyjdzie, przekona świat o grzechu, o sprawiedliwości i o sądzie".
11. Jana 16,11 – "...o sądzie zaś – gdyż władca tego świata został osądzony"

Greckie słowo krisis nie przeszło metamorfozy z powodu języka hebrajskiego i jego oryginalne znaczenie etymologiczne rozwijało się niezależnie od semickich korzeni. Doszło tu jednak do fascynującego fenomenu kulturowego: oba te języki zupełnie niezależnie stworzyły słowa oparte na skrajnie różnych metaforach, które współcześnie tłumaczymy tak samo, choć niosą ze sobą zupełnie inne obrazy myślowe. 

Oto jak wygląda historia obu tych pojęć i dlaczego ich drogi skrzyżowały się dopiero w nowożytności:

1. Droga grecka (Krisis): Metafora sita i sądu

Greckie słowo κρίσις (krísis) pochodzi od czasownika krínō (rozdzielać, odsiewać, sądzić) i pierwotnego indoeuropejskiego rdzenia oznaczającego „przesiewanie przez sito”. 

• W starożytnej Grecji oznaczało ono moment podjęcia decyzji, rozstrzygnięcie procesu sądowego lub wybór.
• W medycynie Hipokratesa (V w. p.n.e.) krisis oznaczało punkt zwrotny w chorobie – moment, w którym organizm albo zaczynał walczyć i wracał do zdrowia, albo przegrywał i następowała śmierć.
• W Nowym Testamencie zachowano to logiczne, prawno-analityczne myślenie: krisis to oddzielenie światła od ciemności, czyli sąd. 

2. Droga hebrajska (Maszber): Metafora porodu i pęknięcia

W biblijnym języku hebrajskim nie było pojęcia odpowiadającego greckiemu, abstrakcyjnemu „sądowi-rozstrzygnięciu” w sensie egzystencjalnego przełomu. Dzisiejsze hebrajskie słowo oznaczające kryzys to מַשְׁבֵּר (maszber). Jego historia jest całkowicie organiczna i zakorzeniona w realiach fizycznych: 

• Pochodzi ono od rdzenia szabar (ש־ב־ר), który oznacza „łamać”, „rozbijać”. 
• W Biblii Hebrajskiej słowo maszber oznaczało... krzesło porodowe (stołek, na którym siadała rodząca kobieta) lub samo ujście macicy w momencie porodu. 
• Najlepszym przykładem jest sytuacja, gdy król Ezechiasz, oblężony przez Asyryjczyków, wysyła wiadomość do proroka Izajasza: „Bo dzieci doszły do ujścia łona [maszber], a nie ma siły do porodu” (2 Królów 19:3 / Izajasz 37:3). Oznaczało to sytuację skrajnego zagrożenia życia matki i dziecka, moment maksymalnego napięcia. 

Gdzie nastąpiło zderzenie?

Hebrajskie myślenie o „kryzysie” nie wpłynęło na greckie słowo w starożytności. Metamorfoza dokonała się znacznie później, pod koniec XIX wieku (dokładnie w 1876 roku), gdy żydowski pisarz i oświeceniowiec Mosze Lejb Lilienblum musiał przetłumaczyć europejskie, oparte na grece słowo „kryzys” na odradzający się współczesny język hebrajski. 

Zamiast tworzyć sztuczny neologizm, genialnie zaadaptował biblijne słowo maszber. Dostrzegł, że zachodni „kryzys” (grecki punkt zwrotny decydujący o życiu lub śmierci) idealnie odpowiada dramatyzmowi żydowskiego „krzesła porodowego” – momentowi pęknięcia, bólu i walki, z której wyłoni się albo śmierć, albo nowe życie. 

Podsumowanie różnicy

Choć oba pojęcia stosujemy dziś zamiennie, ich źródła pokazują dwie różne mentalności:

• Grecka krisis: To kryzys intelektualny i prawny – sytuacja wymaga decyzji, rozsądzenia i oddzielenia prawdy od fałszu.
• Hebrajski maszber: To kryzys egzystencjalny i biologiczny – sytuacja, w której stare struktury pękają, przynosząc ból, ale to pęknięcie jest warunkiem koniecznym, by narodziło się coś nowego. 

__________________

W Septuagincie (LXX) – najstarszym greckim tłumaczeniu Starego Testamentu – słowo κρίσις (krisis) zostało użyte w przełomowy sposób. Tłumacze stojący przed zadaniem przełożenia semickich pojęć na język grecki musieli zaadaptować to słowo do wyrażenia biblijnej koncepcji prawa, sprawiedliwości i Bożego porządku. 

Rzeczownik krisis pojawia się w Septuagincie setki razy i służy głównie jako odpowiednik dla kilku kluczowych pojęć hebrajskich: 

1. Główny odpowiednik: Miszpat (מִשְׁפָּט)

W ogromnej większości przypadków krisis jest bezpośrednim tłumaczeniem hebrajskiego słowa miszpat. To fundamentalny termin w Biblii Hebrajskiej, który ma bardzo szerokie i bogate znaczenie. Przekładając go jako krisis, nadano greckiemu słowu zupełnie nowe, teologiczne odcienie: 

• Prawo i Prawo Boże: Miszpat oznacza Boże rozporządzenia, normy prawne i nakazy. W tym kontekście greckie krisis w Septuagincie przestało oznaczać jedynie ludzką decyzję sądową, a zaczęło oznaczać obiektywne Prawo ustanowione przez Boga.
• Sprawiedliwość społeczna: Bardzo często w parach prorockich występuje zwrot mishpat we-tsedaqah (sprawiedliwość i prawo), co tłumacze Septuaginty konsekwentnie przekładali jako krisis kai dikaiosyne. Słowo krisis zyskało więc znaczenie „stosowania sprawiedliwości”, „obrony uciśnionych”, „prawości” i „porządku moralnego”. 

2. Odpowiednik dla: Din (דִּין)

Hebrajskie słowo din odnosi się bezpośrednio do sfery czysto sądowniczej – oznacza proces, przewód sądowy, spór lub wyrok. Tutaj krisis zachowuje swoje klasyczne greckie znaczenie: oznacza sprawowanie sądu, orzekanie o winie lub rozstrzyganie sporów prawnych między dwiema stronami. 

3. Inne, rzadsze zastosowania semickie

Tłumacze używali krisis także w kilku innych, bardzo specyficznych kontekstach języka hebrajskiego, m.in. dla słów: 

• Rib (רִיב) – oznaczającego kłótnię, publiczny spór lub skargę prawną (np. gdy Bóg ma „spór” ze swoim ludem).
• Naqam (נָקָם) – oznaczającego pomstę lub ukaranie (odwet jako akt sprawiedliwości). 

Jak Septuaginta zmieniła znaczenie słowa krisis?

Przed powstaniem Septuaginty, w klasycznej grece (u Platona czy Arystotelesa), krisis było terminem czysto ludzkim, abstrakcyjnym i technicznym – oznaczało proces myślowy, analizę, rozdzielenie opcji lub wyrok ludzkiego sędziego. 

Dzięki Septuagincie słowo to przeszło „semityzację”:

1. Zostało skonkretyzowane i powiązane z Bogiem – to Bóg staje się Najwyższym Sędzią, a Jego krisis to nie arbitralny wybór, lecz wieczna sprawiedliwość. 
2. Zyskało wymiar etyczny i zbawczy – krisis w LXX to nie tylko kara (potępienie), ale też ratunek i sprawiedliwość, na którą czekają ubodzy i uciśnieni.

To właśnie z tego bogatego dziedzictwa Septuaginty (LXX) czerpali później autorzy Nowego Testamentu (w tym św. Jan w swojej Ewangelii). Kiedy Jan pisze o krisis, myśli już pojęciami ukształtowanymi przez grecki Stary Testament. 

_______________

Prorok Jeremiasz żył i działał w jednym z najbardziej dramatycznych okresów w historii Izraela – w czasie upadku królestwa Judy i zburzenia Jerozolimy. Jego działalność prorocka przypada na lata ok. 627–580 p.n.e.

Oto najważniejsze punkty z jego życia ułożone chronologicznie:

1. Powołanie i początek misji (ok. 627 p.n.e.)

• Jeremiasz rodzi się w kapłańskiej rodzinie w Anatot (blisko Jerozolimy).
• Zostaje powołany na proroka za panowania króla Jozjasza (w 13. roku jego rządów).
• Jest wtedy bardzo młody i broni się przed misją, mówiąc: „Ach, Panie Boże, przecież nie umiem mówić, bo jestem młodzieńcem”. Bóg zakazuje mu jednak strachu i zapowiada trudną misję „wyrywania i obalania, niszczenia i burzenia, budowania i sadzenia”.

2. Reformy religijne króla Jozjasza (622 p.n.e.)

• Jeremiasz wspiera głębokie reformy religijne króla Jozjasza, który oczyszcza kraj z pogaństwa i centralizuje kult w Jerozolimie.
• Po tragicznej śmierci Jozjasza w bitwie pod Megiddo (609 p.n.e.) sytuacja religijna i polityczna Judy drastycznie się pogarsza.

3. Słynna „mowa świątynna” i wyrok śmierci (ok. 609 p.n.e.)

• Na początku panowania króla Jojakima, Jeremiasz staje w bramie świątyni i ogłasza, że jeśli naród się nie nawróci, świątynia zostanie zburzona jak sanktuarium w Szilo.
• Wywołuje to wściekłość kapłanów i fałszywych proroków. Jeremiasz zostaje aresztowany i staje przed sądem grożącym mu karą śmierci. Ratują go wpływowi urzędnicy (m.in. Achikam).

4. Przepowiednia o 70 latach niewoli i spisanie zwoju (605 p.n.e.)

• Po bitwie pod Karkemisz, w której Nabuchodonozor II pokonuje Egipt, Jeremiasz trafnie rozpoznaje, że to Babilon jest narzędziem kary w ręku Boga.
• Zapowiada, że Juda i sąsiednie narody będą służyć królowi Babilonu przez 70 lat.
• Ponieważ Jeremiasz ma zakaz wstępu do świątyni, dyktuje swoje proroctwa sekretarzowi – Baruchowi, który czyta je publicznie. Król Jojakim w akcie buntu pali ten zwój odcinając kawałek po kawałku, po czym Jeremiasz dyktuje Baruchowi zwój na nowo, dodając kolejne słowa.

5. Symboliczne gesty i prześladowania (ok. 597–588 p.n.e.)

• Jeremiasz otrzymuje od Boga zakaz ożenku i posiadania dzieci, co ma być znakiem nadchodzącej katastrofy i śmierci młodego pokolenia.
• Nosi na szyi drewniane jarzmo, symbolizując konieczność poddania się Babilonowi. Gdy fałszywy prorok Chananiasz łamie to jarzmo, zapowiadając szybki pokój, Jeremiasz ogłasza, że Bóg zamieni jarzmo drewniane na żelazne.

6. Oblężenie Jerozolimy i uwięzienie w cysternie (588–587 p.n.e.)

• Za panowania ostatniego króla, Sedecjasza, Babilon oblega Jerozolimę. Jeremiasz wzywa do kapitulacji, aby uratować miasto i życie mieszkańców, przez co zostaje uznany za zdrajcę i dezertera.
• Zostaje wtrącony do głębokiej, błotnistej cysterny Malchiasza, gdzie ma umrzeć z głodu. Ratuje go stamtąd cudzoziemiec, Kuszyta Ebedmelek. Jeremiasz spędza resztę oblężenia w areszcie na dziedzińcu straży.
• W tym mrocznym czasie (w więzieniu) Jeremiasz dokonuje proroczego aktu nadziei: kupuje pole w Anatot, co jest znakiem, że Izraelici jeszcze kiedyś wrócą do swojej ziemi i będą kupować tu nieruchomości. Wtedy też ogłasza proroctwo o Nowym Przymierzu, które Bóg wypisze na sercach ludzi.

7. Upadek Jerozolimy i deportacja (586 p.n.e.)

• Wojska Nabuchodonozora zdobywają i całkowicie niszczą Jerozolimę oraz świątynię.
• Babilończycy traktują Jeremiasza z szacunkiem – dają mu wolność wyboru miejsca pobytu. Prorok decyduje się pozostać w zrujnowanej Judzie przy nowym namiestniku, Godoliaszu.

8. Przymusowy wyjazd do Egiptu i śmierć (po 582 p.n.e.)

• Po zamordowaniu namiestnika Godoliasza przez żydowskich spiskowców, reszta ludności boi się odwetu Babilonu.
• Mimo wyraźnego sprzeciwu Jeremiasza i jego ostrzeżeń, uciekający lud siłą zabiera proroka oraz Barucha ze sobą do Egiptu (do miejscowości Tachpanches).
• W Egipcie Jeremiasz dalej bezkompromisowo piętnuje bałwochwalstwo rodaków. Według tradycji pozabiblijnej (wspomnianej m.in. przez Tertuliana), został tam ostatecznie ukamienowany przez własnych rodaków wokół roku 580 p.n.e.

____________________________

 Część I: Jarzmo z żelaza

Deszcz w Tachpanches nie przynosił ulgi, pachniał mułem Nilu i obcą, parną nocą. Dla starca, którego całe życie upłynęło na kamienistych wzgórzach Beniamina, ten egipski zaduch był gorszy niż babilońskie więzienie. Jeremiasz siedział na macie, opierając się plecami o surową ścianę domostwa. Jego dłonie, sękate i drżące, spoczywały na kolanach.

– Pisz, Baruchu – odezwał się cichym, zachrypniętym głosem.

Baruch, wierny sekretarz, uniósł trzcinowe pióro nad nowym zwojem pergaminu. Poprzednie zwoje spłonęły w kominku bezbożnego króla Jojakima, ale słowa Boga nie dawały się spopielić.

– Od czego zacząć, mistrzu? – zapytał Baruch. – Od Anatot? Od młodzieńczego strachu?

Jeremiasz zamknął oczy. Przez dekady jego posługi słowo kryzys nie schodziło z ust królów, kapłanów i fałszywych proroków. Ale rzadko kto rozumiał je tak, jak rozumiał je Bóg. Reformowani teolodzy wieki później – tacy jak Jan Kalwin czy Cornelius Van Til – spoglądając na pisma Jeremiasza, mieli zdefiniować ten moment jako absolutne bankructwo autonomii człowieka. Kryzys Judy nie był jedynie geopolitycznym zakleszczeniem między Egiptem a Babilonem. Był kryzysem przymierza. Był moralną ślepotą, w której człowiek uznał własny sąd za ważniejszy od suwerennego Słowa Bożego.

– Napisz o dniu, w którym Chananiasz złamał drewniane jarzmo – powiedział Jeremiasz. – Napisz o iluzji pokoju.

Przed oczyma stanął mu dziedziniec świątyni, rozpalony południowym słońcem. Jeremiasz stał tam wtedy z drewnianą belką uwiązaną na szyi – żywy, chodzący symbol poddania się babilońskiemu najeźdźcy. Tłum szydził. Wtedy wystąpił Chananiasz, gładkomówny prorok narodowego optymizmu. Złamał drewno na pół, krzycząc: „Tak mówi Pan: W ciągu dwóch lat złamię jarzmo króla Babilonu!”. Lud wiwatował. Chcieli Boga, który klepie ich po ramieniu. Chcieli religii, która gwarantuje dobrobyt bez upamiętania.

– Pamiętasz, co Pan wtedy powiedział, Baruchu? „Połamałeś jarzmo drewniane, ale uczynię zamiast nich jarzmo żelazne”. Reformowani nauczyciele trafnie zauważą po latach: człowiek uciekający przed suwerennością Boga w imię własnej wolności zawsze wpada w absolutną niewolę grzechu. Nasz lud wolał słuchać kłamstwa, bo prawda obnażała ich totalną deprawację. Myśleli, że świątynia to talizman. Krzyczeli: „Świątynia Pańska, świątynia Pańska!”. A Pan opuścił to miejsce, zanim jeszcze Babilończycy podpalili bramy.

Część II: Głos w błocie

Oblężenie Jerozolimy zamieniło miasto w piekło. Jeremiasz pamiętał zapach palonego ludzkiego ciała, płacz matek, którym brakowało pokarmu, i chłodne, kalkulujące oczy króla Sedecjasza. Król bał się Boga, ale bardziej bał się swoich książąt.

Z powodu wzywania do kapitulacji i poddania się Babilonowi – co współcześni uznawali za zdradę stanu, a co w rzeczywistości było poddaniem się sprawiedliwemu wyrokowi Bożemu – Jeremiasz został wtrącony do cysterny Malchiasza.

Gdy Baruch pisał, Jeremiasz niemal fizycznie poczuł ten chłód. Błoto sięgało mu do pasa. Ciemność była gęsta, a powietrze cuchnęło gniciem. W tej cysternie nie było gruntu. Człowiek zapadał się powoli, bezradny.

– To tam, w ciemności, zrozumiałem najgłębiej to, co później zostanie nazywane Soli Deo Gloria – szepnął prorok, choć używał słów swojego hebrajskiego języka, które niosły tę samą treść. – Moje ocalenie nie zależało od moich zasług. Moja wierność nie była moją siłą, ale darem łaski (Sola Gratia). Gdyby Bóg nie poruszył serca Ebedmeleka, Kuszyty, który wyciągnął mnie na sznurach podłożonych szmatami, zdechłbym tam jak pies.

Jeremiasz wiedział, że kryzys odziera człowieka z wszelkich złudzeń co do własnej sprawiedliwości. W błocie cysterny nie było miejsca na teologię ludzkiej zasługi. Był tylko suwerenny Bóg, który decyduje o życiu i śmierci według swojego upodobania. Ewangelikalni i reformowani badacze, tacy jak Francis Schaeffer, mieli po stuleciach wskazywać na Jeremiasza jako na wzór człowieka, który głosił prawdę w epoce post-chrześcijańskiej (lub post-przymierzowej) – bezkompromisowo, bez względu na to, czy cena oznaczała samotność, czy dno błotnistego dołu.

– Zapisz też, Baruchu, zakup pola w Anatot – głos starca złagodniał.

– Mistrzu, przecież wtedy Jerozolima już upadała. Kupowanie ziemi pod okupacją wydawało się szaleństwem – zauważył cicho sekretarz.

– Tak, dla świata to było szaleństwo. Ale to był akt czystej wiary w Bożą obietnicę. Bóg, który niszczy, jest tym samym Bogiem, który odbudowuje. To jest to, co nazywa się przymierzem łaski. Upadek Judy nie był końcem historii Boga z Jego ludem.

Część III: Prawo wypisane na sercu

Noc w Egipcie stawała się coraz głębsza. Za oknem słychać było głosy żydowskich uchodźców, którzy uciekli przed Babilonem, by tutaj, w Tachpanches, składać ofiary „królowej niebios”. Kryzys ich niczego nie nauczył. Zamiast upamiętania, wybrali powrót do starych bożków. Jeremiasz czuł głęboki ból – ból proroka, którego misja, po ludzku patrząc, zakończyła się całkowitym niepowodzeniem. Narodowe odrodzenie za czasów Jozjasza okazało się jedynie zewnętrzną powłoką, dekoracją, która odpadła przy pierwszym uderzeniu babilońskiego taranu.

– Napisz o Nowym Przymierzu, Baruchu – nakazał Jeremiasz, a jego oczy rozbłysły dawnym prorockim ogniem. – To najważniejsze słowa, jakie Pan włożył w moje usta.

Baruch pisał szybko, wsłuchując się w dobrze znany tekst: „Oto nadchodzą dni – wyrocznia Pana – w których zawrę z domem Izraela i z domem Judy nowe przymierze... Umieszczę swe prawo w głębi ich jestestwa i wypiszę na ich sercach”.

Stare Przymierze, wyryte na kamiennych tablicach, mogło jedynie potępić Judę. Zewnętrzna reforma Jozjasza nie mogła zmienić zepsutej natury ludzkiej. Człowiek w stanie upadku potrzebował czegoś więcej niż nowych dekretów królewskich – potrzebował suwerennej, monergistycznej interwencji Boga. Potrzebował nowego serca.

– Widzisz, Baruchu? – ciągnął Jeremiasz, patrząc na palącą się oliwną lampę. – Kryzys, w którym żyjemy, rozrywa zasłonę ludzkiej religijności. Pokazuje, że ani król, ani świątynia, ani nasze własne wysiłki nie uratują nas przed gniewem sprawiedliwego Boga. Nowe Przymierze, które zapowiedziałem, nie będzie zależeć od chwiejnej woli człowieka. Bóg sam dokona tego dzieła. On sam odpuści winy i wypisze swoje Prawo wewnątrz nas.

Jeremiasz wiedział, że nie dożyje wypełnienia tej obietnicy. Nie zobaczy Tego, który stanie w Jerozolimie wieki później, by w noc swojej zdrady wziąć kielich i powiedzieć: „Ten kielich to Nowe Przymierze we Krwi mojej”. Jeremiasz był jedynie cieniem, głosem wołającym na ruinach starych struktur.

Za drzwiami rozległ się szmer. Grupa mężczyzn z kamieniami w dłoniach zbierała się na zewnątrz. Słyszeli słowa starca i nienawidzili ich. Nienawidzili prawdy, która nie dawała im spokoju w ich pogaństwie.

Jeremiasz spojrzał na Barucha i uśmiechnął się lekko. Wiedział, co nadchodzi. Kryzys dobiegał końca, a sędzia stał u drzwi.

– Skończyłeś zwój, mój przyjacielu? – zapytał.

– Tak, mistrzu. Słowa są bezpieczne.

– Zatem chodźmy. Królestwa upadają, królowie giną, ale Słowo Pana trwa na wieki…

Bóg nie pyta o to czy odniosłeś spektakularny sukces ale czy byłeś wierny…