Jeśli ktoś nie lubi punktów... wesja opowiadania pod spodem
Księga Hioba - wstęp
Teolodzy reformowani (kalwiniści) podchodzą do Księgi Hioba z ogromnym szacunkiem dla jej natchnienia, traktując ją nie jako zbiór mitów, ale jako autentyczną historię z głębokim przesłaniem teologicznym.
Oto jak w tradycji reformowanej – reprezentowanej przez takich teologów jak Jan Kalwin, purytanie czy współcześni autorzy ewangelikalni – tłumaczy się powstanie tej księgi oraz kontrowersyjną scenę spotkania Szatana z Bogiem.
1. Powstanie Księgi Hioba (Autorstwo i Czas)
W teologii reformowanej dominuje przekonanie o historyczności samej postaci Hioba. Nie uważa się go za postać fikcyjną czy przypowieść, na co dowodem jest m.in. to, że prorok Ezechiel wymienia Hioba obok Noego i Daniela jako realne postacie (Ez 14:14), a Nowy Testament stawia go za wzór cierpliwości (Jakuba 5:11).
Kim był Hiob? Reformowani najczęściej umieszczają Hioba w epoce patriarchów (czasy zbliżone do Abrahama, Izaaka i Jakuba, przed Mojżeszem i nadaniem Prawa). Wskazuje na to brak wzmianek o kapłaństwie Lewitów, o Exodusie czy o Zakonie. Hiob sam składa ofiary jako głowa rodziny, a jego majątek mierzy się w stadach, podobnie jak u Abrahama. Ziemia Usz leżała prawdopodobnie na terenach Edomu lub w Arabii.
Kto napisał księgę? Ponieważ sam Hiob nie mógł opisać własnej śmierci (Hiob 42:17) ani scen w niebie, tradycja reformowana podchodzi do kwestii ludzkiego pisarza z otwartością, skupiając się na Boskim natchnieniu. Istnieją dwie główne teorie:
Mojżesz: To klasyczna, dawna opinia (podzielana m.in. przez niektórych purytanów). Mojżesz miał poznać tę historię podczas swojego 40-letniego pobytu na pustyni Madian (blisko ziemi Usz), spisać ją i przynieść Izraelitom jako pocieszenie w czasie niewoli w Egipcie.
Nieznany natchniony autor z czasów Salomona: Współcześni badacze reformowani często skłaniają się ku temu, że księgę w obecnej, genialnej formie poetyckiej (tzw. literatura mądrościowa) spisał anonimowy autor w czasach monarchii izraelskiej, korzystając z autentycznych, przekazywanych wiernie zapisów lub tradycji o Hiobie.
2. Obecność Szatana przed obliczem Boga
Scena z rozdziałów 1. i 2., w której Szatan (Hbr. ha-satan – oskarżyciel) staje wśród „synów Bożych” (aniołów) przed Bogiem, bywa trudna do zrozumienia. Teologia reformowana tłumaczy ją przez pryzmat absolutnej suwerenności Boga:
Szatan jako stworzenie, nie równorzędny bóg: Reformacja stanowczo odrzuca dualizm (wiarę, że Dobro i Zło to dwie równe, walczące ze sobą siły). Szatan w Księdze Hioba nie jest suwerennym władcą piekła, który robi, co chce. Jest upadłym stworzeniem, które podlega całkowitej kontroli Boga. Musi zdać relację ze swoich działań („Skąd przychodzisz?”).
Metafora sądu królewskiego (Kontekst dworski): Scena ta jest opisywana jako „divine council” – Boża rada. Bóg jest przedstawiony jako Król i Sędzia zasiadający na tronie, a aniołowie zdają Mu raport. Szatan pojawia się tam nie jako mile widziany gość, ale jako poddany zmuszony do zdania relacji lub jako prokurator (oskarżyciel), który ma wstęp na salę sądową tylko dlatego, że pozwala na to Sędzia.
Szatan na „Bożej smyczy”: Szatan nie może dotknąć majątku ani ciała Hioba bez wyraźnego, precyzyjnego pozwolenia Boga („Oto wszystko, co ma, jest w twojej mocy, tylko na niego nie wyciągaj ręki”). Bóg wyznacza mu sztywne granice.
Cel tej obecności: Dlaczego Bóg w ogóle na to pozwala? Bóg używa złośliwości Szatana do realizacji swoich własnych, dobrych celów. Szatan chce Hioba zniszczyć i doprowadzić do bluźnierstwa. Bóg natomiast używa tego doświadczenia, aby:
- Oczyścić wiarę Hioba z jakichkolwiek egoistycznych motywów (udowodnić, że Hiob kocha Boga dla Niego samego, a nie dla Jego darów).
- Upokorzyć Szatana, pokazując, że prawdziwa łaska w sercu człowieka jest niezniszczalna.
- Zamanifestować swoją mądrość, która przewyższa ludzkie i anielskie pojmowanie.
Podsumowanie:
Purytanie często powtarzali, że nawet kiedy Szatan działa z najgorszych, nienawistnych pobudek, ostatecznie służy jako narzędzie w ręku suwerennego Boga. Zło szatana jest realne i zawinione przez niego, ale Boża Opatrzność rządzi nim tak, by ostatecznie przyniosło to chwałę Bogu i dobro Jego wybranym (Rz 8:28).
_____________________
Księga Hioba — Wstęp
To, czego nie widzimy
— Dziadku, mogę cię o coś zapytać?
Marek stał w drzwiach kuchni z kubkiem kawy w ręku. Miał dwadzieścia sześć lat, pracę, plany i coraz więcej pytań, na które nie znajdował odpowiedzi. Dziadek siedział przy stole, przeglądając starą Biblię. Nie wyglądał na człowieka, który gdzieś się spieszy.
— Jeśli pytanie nie jest zbyt trudne, to tak — odpowiedział z uśmiechem.
— A jeśli jest?
— Tym bardziej.
Marek usiadł naprzeciwko.
— Ostatnio rozmawiałem z kolegą o cierpieniu. Jego ojciec zachorował. Facet jest wierzący, naprawdę wierzący, a teraz wszystko mu się posypało. Powiedział mi coś, co nie daje mi spokoju: „Jeśli Bóg jest dobry i wszechmocny, to dlaczego nie powstrzymuje zła? A jeśli może, ale nie chce, to jak mam Mu ufać?”.
Dziadek położył Biblię na srodku stołu.
— I co mu odpowiedziałeś?
— Że Bóg ma swoje powody, których nie zawsze rozumiemy.
— To prawda.
— Wiem. Tylko że kiedy ktoś cierpi, takie zdanie brzmi trochę jak wykręt. Jakbyśmy chcieli szybko zamknąć temat, bo nie wiemy, co powiedzieć.
Dziadek skinął głową.
— Masz rację. Czasami mówimy prawdziwe rzeczy w taki sposób, że stają się ciężarem dla człowieka, który już ledwo stoi na nogach. Zamiast usiąść obok niego, stajemy przed nim z gotową odpowiedzią.
— Czyli nie powinienem był tego mówić?
— Nie powiedziałem tego. Powiedziałem, że prawda wymaga mądrości. Jest różnica między stwierdzeniem, że Bóg ma swoje powody, a udawaniem, że znamy te powody. Możemy ufać Bożej mądrości, nie rozumiejąc Jego dróg. Ale nie wolno nam przypisywać sobie wiedzy, której Bóg nam nie dał.
Dziadek ponownie otworzył Biblię i zaczął przewracać strony.
— Wiesz, jaka księga biblijna szczególnie dobrze pokazuje tę różnicę?
— Hiob?
— Właśnie.
— Czytałem ją kiedyś. Pamiętam, że Hiob stracił dzieci, majątek i zdrowie. Potem przyszli przyjaciele i przez większą część księgi przekonywali go, że musiał coś przeskrobać.
— Dobrze pamiętasz. Ale Księga Hioba jest znacznie głębsza niż opowieść o człowieku, który cierpiał, a potem odzyskał wszystko.
Dziadek przesunął Biblię w stronę wnuka.
— Zanim zaczniemy ją czytać, musisz wiedzieć o trzech rzeczach. Po pierwsze, kim był Hiob. Po drugie, co właściwie dzieje się w pierwszych rozdziałach, kiedy przed Bogiem pojawia się Szatan. Po trzecie, dlaczego ta historia nie daje nam prawa do wyjaśniania każdego ludzkiego cierpienia.
— Zaczynamy od początku?
— Od początku. Bo jeśli źle zrozumiemy początek, możemy źle odczytać całą resztę.
1. Czy Hiob naprawdę istniał?
— Pierwsze pytanie — powiedział Marek. — Hiob był prawdziwym człowiekiem czy zmyślonym bohaterem opowieści, która ma nas czegoś nauczyć?
— To pytanie zadawano od dawna. I nie bez powodu. Księga Hioba jest niezwykłym dziełem literackim. Znajdziesz w niej opowiadanie, poezję, długie przemowy, pytania o sprawiedliwość, śmierć, cierpienie i mądrość. Nie przypomina zwykłej kroniki.
— Czyli można uznać ją za przypowieść?
— Niektórzy tak ją interpretują. Jednak Biblia daje nam mocne podstawy, by traktować Hioba jako rzeczywistą postać historyczną. Prorok Ezechiel wymienia go obok Noego i Daniela jako przykład człowieka sprawiedliwego. A Jakub w swoim liście przywołuje wytrwałość Hioba i wskazuje na miłosierdzie Pana.
— Czyli dla nas to nie jest po prostu fikcyjna historia?
— Nie powinniśmy sprowadzać Hioba do fikcyjnego bohatera, skoro Pismo przedstawia go jako rzeczywistą osobę. Zwróć jednak uwagę na coś ważniejszego: nawet gdybyśmy nie znali jego imienia, miejsca zamieszkania czy dokładnej daty życia, nie zmieniłoby to głównego przesłania księgi. Nasza wiara nie opiera się na umiejętności odtworzenia wszystkich szczegółów biograficznych Hioba, ale na prawdzie Słowa Bożego.
Marek spojrzał na otwartą stronę.
— A kiedy żył?
— Najczęściej umieszcza się go w czasach patriarchów, mniej więcej w epoce Abrahama, Izaaka i Jakuba. Nie możemy tego ustalić z całkowitą pewnością, ale istnieją ku temu przesłanki.
— Jakie?
— Spójrz na jego życie. Majątek mierzy się przede wszystkim liczbą zwierząt. Hiob składa ofiary za swoje dzieci jako głowa rodziny. Nie pojawia się kapłaństwo lewickie ani odniesienie do przepisów Prawa Mojżeszowego. Wszystko to pasuje do świata znanego nam z Księgi Rodzaju.
— Czyli Hiob mógł żyć, zanim Mojżesz otrzymał Prawo?
— Tak. I to jest ważne. Hiob nie należał do Izraela w takim sensie, w jakim znamy go z późniejszych ksiąg biblijnych. A jednak Bóg znał go, widział jego życie i miał nad nim władzę. To przypomina nam, że Pan nie zaczął być Bogiem dopiero wtedy, gdy powstał naród izraelski. Zanim Abraham opuścił swoją ziemię, zanim Mojżesz stanął przed faraonem i zanim Dawid został królem, Bóg już panował nad światem.
— A ziemia Usz? Gdzie to było?
— Prawdopodobnie gdzieś na obszarze związanym z Edomem lub sąsiednimi terenami na wschód i południowy wschód od Izraela. Dokładnej lokalizacji nie znamy. Nie musimy jednak znać każdego szczegółu geograficznego, żeby zrozumieć, że Hiob nie żył w oderwanym od świata, baśniowym królestwie. Jego historia rozgrywa się w realiach starożytnego Bliskiego Wschodu.
Marek upił łyk kawy.
— A kto to wszystko napisał?
Dziadek uśmiechnął się.
— To już trudniejsze pytanie.
— Czyli nie wiadomo?
— Nie znamy autora z całą pewnością. W dawnej tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej pojawiała się opinia, że księgę mógł napisać Mojżesz. Niektórzy przypuszczali, że poznał historię Hioba podczas pobytu w ziemi Madian. Inni badacze wskazują na późniejszy okres, być może czasy monarchii izraelskiej, kiedy rozwijała się literatura mądrościowa.
— Która teoria jest prawdziwa?
— Nie potrafimy tego rozstrzygnąć na podstawie dostępnych danych. I nie musimy udawać, że potrafimy.
Dziadek dotknął palcem otwartej strony.
— Jest jednak coś, czego nie powinniśmy przeoczyć. Nie znamy ludzkiego autora, ale Kościół uznaje Księgę Hioba za natchnione Słowo Boże. Niepewność dotycząca ludzkiego pisarza nie oznacza niepewności co do Bożego przesłania.
— Czyli nie musimy znać nazwiska autora, żeby ufać księdze?
— Właśnie. Pomyśl o tym: Bóg nie uznał za konieczne, byśmy znali wszystkie okoliczności powstania tej księgi. Uznał natomiast za konieczne, byśmy ją mieli. A skoro dał nam ją w swoim Słowie, nie powinniśmy traktować jej jak zbioru pięknych myśli o cierpieniu. Musimy słuchać tego, co rzeczywiście mówi.
2. Scena, której nie widzimy na co dzień
— Dobrze — powiedział Marek. — Hiob był prawdziwym człowiekiem. Ale teraz dochodzimy do fragmentu, który zawsze wydawał mi się dziwny.
— Którego?
— Pierwszego rozdziału. Synowie Boży stają przed Bogiem, a razem z nimi pojawia się Szatan. I Bóg pyta go, skąd przychodzi. Potem rozmawiają o Hiobie, a Szatan sugeruje, że Hiob jest wierny tylko dlatego, że dobrze mu się powodzi. Szczerze? Nie bardzo wiem, co z tym zrobić.
— Dobrze, że o tym mówisz. Nie musimy udawać, że Biblia nie zawiera trudnych fragmentów.
— Ale dlaczego Bóg w ogóle rozmawia z Szatanem? Czy on może przychodzić do nieba, kiedy chce?
— Uważajmy, żeby nie wyciągać z tekstu więcej, niż rzeczywiście mówi. Widzimy scenę przypominającą posiedzenie królewskiego dworu. Bóg zasiada jako Władca, a istoty niebiańskie stają przed Nim. Wśród nich pojawia się Szatan.
— Czyli to taka Boża rada?
— Tak określa się tę scenę w wielu komentarzach. To obraz niebiańskiego dworu, w którym Bóg jest najwyższym Królem i Sędzią. Nie chodzi o to, że Bóg potrzebuje rady, bo nie potrafi sam podjąć decyzji. Pismo mówi przecież, że Jego mądrość jest doskonała.
— A Szatan?
— Hebrajskie określenie ha-satan oznacza oskarżyciela lub przeciwnika. W tej scenie Szatan podważa szczerość Hioba. Nie wierzy, że człowiek może kochać Boga dla Niego samego. Według niego Hiob jest pobożny, ponieważ mu się to opłaca.
Marek zamyślił się.
— W pewnym sensie stawia pytanie o motywację Hioba. Czy Hiob kocha Boga, czy tylko to, co od Niego dostaje?
— Dokładnie. I to pytanie dotyka także nas.
— W jaki sposób?
— Wyobraź sobie człowieka, który mówi: „Boże, ufam Ci”, dopóki ma pracę, zdrowie, rodzinę i poczucie bezpieczeństwa. A potem przychodzi choroba, rozpada się małżeństwo, umiera ktoś bliski albo człowiek traci wszystko, na czym budował swoje życie. Czy wtedy nadal będzie szukał Boga? Czy może okaże się, że najbardziej kochał Jego dary, a nie Jego samego?
— To brzmi nieprzyjemnie.
— Bo jest nieprzyjemne. Ale nie jest niesprawiedliwe, że Słowo Boże bada nasze serca. Warto jednak zauważyć różnicę: Bóg nie pyta o Hioba dlatego, że nie zna jego serca. To Szatan oskarża. Bóg zna Hioba lepiej, niż Hiob zna samego siebie.
Marek spojrzał na dziadka uważniej.
— Ale skoro Bóg wiedział, co się wydarzy, po co dopuszczał tę próbę?
Dziadek przez chwilę milczał.
— To jedno z najważniejszych pytań całej księgi. I nie chcę ci dawać zbyt łatwej odpowiedzi.
— Dlaczego?
— Bo gdybyśmy powiedzieli, że Bóg dopuścił cierpienie Hioba wyłącznie po to, żeby sprawdzić, czy naprawdę Go kocha, moglibyśmy pomyśleć, że Bóg sam nie wiedział, jaka jest jego wiara. A tekst nie daje nam takiego obrazu Boga.
— Więc jaki obraz daje?
— Bóg pokazuje, że oskarżenie Szatana jest fałszywe. Hiob nie jest tylko człowiekiem kupionym dobrobytem. Jego wiara jest rzeczywista. Próba nie dostarcza Bogu informacji, której wcześniej nie posiadał. W historii Hioba zostaje ujawnione to, co Szatan kwestionował: człowiek może należeć do Boga i trwać przy Nim także wtedy, gdy traci Jego ziemskie dary.
— Ale przecież Hiob później będzie miał wiele pretensji, będzie zadawał pytania, a nawet mówił rzeczy, które Bóg na końcu skoryguje.
— I bardzo dobrze, że to zauważyłeś. Biblijna wiara nie oznacza, że człowiek nigdy nie płacze, nie pyta i nie zmaga się z Bogiem. Hiob nie jest bohaterem z kamienia. Będzie cierpiał, protestował i szukał odpowiedzi. Właśnie dlatego jego historia jest tak prawdziwa. Pokazuje nie tylko, że można trwać przy Bogu w cierpieniu, lecz także jak trudna bywa droga człowieka, który cierpi, a mimo to nie chce porzucić Boga.
— Czyli Bóg nie obiecuje, że wierzący nie będzie cierpiał.
— Nie. I Księga Hioba jest jednym z najmocniejszych dowodów na to, że nie wolno utożsamiać Bożej przychylności z łatwym życiem.
